Nowe badania nad obozem pracy Treblinka I i obozem zagłady Treblinka II
W dniach 14–15 stycznia 2026 roku Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, we współpracy z European Holocaust Research Infrastructure (EHRI), zorganizował międzynarodowe warsztaty naukowe pt. New Research on the Treblinka Labour Camp and Treblinka Death Camp. Wydarzenie odbyło się w Warszawie oraz w Muzeum Treblinka i zgromadziło badaczy oraz praktyków z Polski, Niemiec, Izraela, Danii i Stanów Zjednoczonych.
Głównym celem warsztatów była prezentacja i krytyczna dyskusja nad innowacyjnymi podejściami metodologicznymi i interpretacyjnymi w badaniach nad Treblinką I – obozem pracy przymusowej – oraz Treblinką II – obozem zagłady. Spotkanie miało na celu włączenie nowych odkryć archiwalnych, analiz przestrzennych i wizualnych, badań nad sprawcami oraz studiów nad oporem i przetrwaniem do szerszych, interdyscyplinarnych ram badawczych. Istotnym celem było również powiązanie aktualnych badań naukowych z pracami nad nową wystawą stałą w Muzeum Treblinka, wzmacniając relacje między badaniami, upamiętnieniem i edukacją publiczną.
Sesja otwierająca
Warsztaty otworzył dr Michał Trębacz, dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma, podkreślając znaczenie międzynarodowej współpracy oraz potrzebę dalszych badań nad historią Treblinki.
Dr David Silberklang (Yad Vashem, International Treblinka Council) zwrócił uwagę na znaczenie Treblinki w badaniach nad Zagładą, podkreślając konieczność komunikowania szerokiej publiczności, że Treblinka symbolizuje również zagładę tysięcy sztetli (małych żydowskich miasteczek Europy Wschodniej).
Panel pierwszy
Pierwszy panel poświęcony był nowatorskim podejściom do wizualnych i symbolicznych interpretacji Treblinki:
• Dr Agnieszka Kajczyk zaprezentowała nowo odkryty negatyw fotograficzny przypisywany Jakubowi Bykowi, oferując rzadką i istotną refleksję nad statusem obrazu jako świadectwa historycznego. Jej badania pokazały, w jaki sposób źródła wizualne mogą przekształcać rozumienie fizycznego i emocjonalnego krajobrazu powojennej Treblinki.
• Dr Annika Wienert omówiła wyzwania związane z przedstawianiem Treblinki II z perspektywy historii sztuki. Jej wystąpienie uwypukliło napięcia między nieobecnością, abstrakcją a materialnymi śladami w wizualnych i przestrzennych reprezentacjach miejsc zagłady.
• Prof. Elżbieta Janicka przeanalizowała symboliczną topografię terenu muzeum w Treblince, koncentrując się na przejawach negacjonizmu oraz selektywnej pamięci w narracjach publicznych i praktykach upamiętnieniowych.
Dyskusja podkreśliła innowacyjne wykorzystanie studiów nad kulturą wizualną, teorii przestrzeni i badań nad pamięcią do analizy sposobów, w jakie Treblinka jest postrzegana, interpretowana i upamiętniana – zarówno w kontekście akademickim, jak i publicznym.
Panel drugi
Drugi panel koncentrował się na badaniach nad sprawcami oraz na historycznej marginalizacji obozu pracy Treblinka I.
• Michał Kowalski przedstawił nowe badania dotyczące Treblinki I, podważając jej wieloletnią marginalizację w historiografii Zagłady. W swojej analizie ukazał rolę obozu w szerszym systemie przemocy, pracy przymusowej i masowego mordu.
• Dr Anders Otte Stensager zaprezentował nowe badania biograficzne dotyczące kluczowych sprawców: Franza Stangla i Christiana Wirtha. Łącząc kwerendy archiwalne z metodologią cyfrową i perspektywą transnarodową, pokazał, w jaki sposób indywidualne trajektorie życiowe odsłaniają instytucjonalne i ideologiczne struktury nazistowskiego systemu zagłady.
Panel ten podkreślił znaczenie łączenia mikrohistorii biograficznej z analizą systemową, przyczyniając się do bardziej złożonego rozumienia sprawczości, odpowiedzialności i przemocy instytucjonalnej.
Panel trzeci
Trzeci panel poświęcony był perspektywom przestrzennym oraz nowym interpretacjom żydowskiego oporu i strategii przetrwania.
• Dr Jacob Flaws analizował Treblinkę jako przestrzeń konstruowaną i kontestowaną, wskazując, w jaki sposób układ przestrzenny wpływał zarówno na mechanizmy kontroli, jak i możliwości oporu.
• Dr Franziska Bruder przedstawiła krytyczną analizę ucieczek z transportów deportacyjnych, reinterpretując je jako istotną, choć niedostatecznie zbadaną formę żydowskiego oporu.
• Dr Chad S.A. Gibbs zaprezentował nowe badania nad oporem i przetrwaniem w Treblince, uwzględniając perspektywę genderową w analizie powstania z 1943 roku oraz doświadczeń po ucieczce.
Dyskusja uwypukliła innowacyjność metodologiczną polegającą na łączeniu analiz przestrzennych, historii społecznej i studiów genderowych w celu poszerzenia dotychczasowych narracji o oporze poza ramy walki zbrojnej.
Drugi dzień: Muzeum Treblinka
Drugi dzień warsztatów odbył się w Muzeum Treblinka i był poświęcony relacjom między badaniami naukowymi a praktyką muzealną.
Dr Maria Ferenc przedstawiła założenia koncepcyjne nowej wystawy stałej w powstającym budynku edukacyjno-wystawienniczym. W swoim wystąpieniu podkreśliła znaczenie integracji najnowszych ustaleń badawczych, etyczne wyzwania związane z narracją o przemocy masowej oraz rolę muzeum jako przestrzeni pamięci, edukacji i krytycznej refleksji.
Dyskusja dotyczyła innowacyjnych podejść do:
• roli obiektów z obu obozów w budowaniu narracji wystawy,
• struktury narracyjnej i zaangażowania zwiedzających,
• wykorzystania materiałów archiwalnych i narzędzi cyfrowych,
• równoważenia funkcji upamiętniającej z historyczną złożonością przekazu.
Sesja ta wzmocniła nadrzędny cel warsztatów: zapewnienie, by najnowsze badania naukowe bezpośrednio kształtowały historię publiczną oraz pedagogikę muzealną.